اعتراضات ۱۴۰۴؛ چرا و چگونه آغاز شد؟ به کجا خواهد رسید؟ | نیاز به اصلاحات اساسی داریم

 اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، یک‌شنبه هفتم دی‌ماه در پی رشد عجیب قیمت طلا و دلار، از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و در ادامه به برخی شهر‌ها کشید؛ در مقاطعی کمرنگ شد و به تدریج گسترش یافت. در این گزارش تلاش کرده‌ایم روند گسترش یا کاهش تجمعات، از آرام تا تحرکات خشن را بررسی کنیم. 

یکشنبه هفتم دی‌ماه، در مدت چند ساعت قیمت سکه طلا در بازار تهران چند میلیون گران شد و تا ۱۷۰میلیون تومان هم رسید و قیمت دلار به ۱۴۳هزار تومان افزایش یافت. هم‌زمان با تشدید رکود بازار، تجمع‌های اعتراضی در بازار‌های مختلف تهران شکل گرفت.

معترضان در تقاطع خیابان‌های جمهوری و حافظ تهران و پاساژ‌های چارسو و علاءالدین، مرکز فروش موبایل در پایتخت، شعار‌های اعتراضی سردادند. در بازار شوش هم مغازه‌داران به نشانه اعتراض مغازه‌هایشان را ترک و در خیابان تجمع کردند. از بازار آهن شوش هم گزارش‌هایی مبنی بر اعتراض و تعطیلی مغازه‌ها منتشر شد.

هفته اول اعتراضات: محدودتر از ۹۸ و ۱۴۰۱

کانال تحلیل شبکه‌های اجتماعی مجازی بعد از گذشت یک هفته از کلید خوردن اعتراضات، با استناد به داده‌های منتشرشده در کانال تلگرامی «وحیدآنلاین» نتیجه گرفت که اعتراضات امسال در هفته اول گسترش کمتری نسبت به دو جریان اعتراضی ۹۸ و ۱۴۰۱ داشته است. این کانال که در سال‌های اخیر یکی از منابع فعال در پوشش اخبار اعتراضات بوده و از این رو، فراوانی محتوای منتشرشده در آن می‌تواند تصویری نسبی از شدت و گستره اعتراضات ارائه دهد.

روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی

در این بررسی، داده‌های منتشرشده در این کانال در هشت روز نخست اعتراضات آبان ۱۳۹۸، شهریور ۱۴۰۱ و دی‌ماه ۱۴۰۴ مقایسه و نتیجه‌گیری شده که میزان بازتاب اعتراضات (رویداد‌های خبری) در سال ۱۴۰۴ به‌طور قابل‌توجهی کمتر از دو دوره پیشین بوده؛ در حالی که اعتراضات ۱۴۰۱ در هفته اول شدت بسیار بیشتری داشت و همچنین در روز‌های ابتدایی اعتراضات آبان ۱۳۹۸ حجم و گستره اعتراضات به‌مراتب بالاتر بوده است. این روند باعث شد برخی در تداوم و تشدید اعتراضات ۱۴۰۴ تردید کرده و آن را رو به خاموشی پیش‌بینی کنند.

اما علت چه بود؟

ماجرای سال ۹۸ در پی خبر افزایش قیمت بنزین و ۱۴۰۱ واکنش به جان باختن مهسا امینی بود؛ دو جرقه پرسروصدا و پرواکنش؛ اما جرقه اعتراض ۱۴۰۴، روند ادامه‌دار افزایش و بی‌ثباتی نرخ ارز بود که در نهایت اعتراض را به‌دنبال داشت و به‌تدریج گسترش یافت و البته چند رخداد تلخ، به کشته‌شدن معترضان (به ویژه ماجرای ایلام و ملکشاهی) منجر شد و به تدریج گستره جریان اعتراضی را افزایش داد.

تحلیل‌های اولیه: اعتراضات اخیر چه تفاوتی با ۹۸ و ۱۴۰۱ دارد؟

تحلیلی که ۹ دی، بعد از روز دوم اعتراضات ارائه شده است: «اعتراضات خیابانی وارد دومین روز خود شده و نسبت به دیروز شعار‌های سیاسی و جمعیت افزایش پیدا کرده است. ماهیت معیشتی اعتراضات موجب شده حتی صداوسیما و رسانه‌های رسمی هم بین اعتراض و اغتشاش خواندن آن سردرگم بمانند. مجریان تلویزیون، سلبریتی‌های حکومتی و حتی فعالان ارتش سایبری، به خاطر از دست ندادن مخاطب، از محکوم کردن اعتراضات خودداری می‌کنند.

اقشار ارزشی و سنتی که با جنبش زن، زندگی، آزادی همراهی نداشتند، به خاطر فشار معیشتی به مشکل خورده‌اند و با اعتراض معیشتی موافقند. تلخ‌ترین واقعیت این است که چشم‌اندازی برای آینده مثبت وجود ندارد تا بتوان به معترضان قول بهبود وضعیت اقتصادی را داد؛ بسیاری احتمال می‌دهند فشار تورمی شب عید در راه باشد و شرایط سخت شود.

معترضان سال ۹۸ محدود بودند و به سرعت با آنها برخورد شد و ده‌ها نفر در دو روز کشته شدند، اما معترضان کنونی گسترده هستند.

معترضان عموما کاسبان خرده‌فروش، دلالان و کارگران مغازه هستند که باید اجاره و بدهی‌ها را پرداخت کنند و نمی‌توانند جنس نفروشند و در صورت فروش جنس هم به دلیل افزایش قیمت‌ها، امکان خرید مجدد را نخواهند داشت.
تغییر بافت معترضان از دختران و دانشجویان در ۱۴۰۱ به کسبه و کارگران، موجب شده برخورد نیرو‌های ضدشورش دشوار شود و امکان مقابله به‌مثل افزایش یابد.

گروه‌های مسلح قومی و سیاسی که در ۱۴۰۱ به دلیل ماهیت روشنفکری اعتراضات مداخله مسلحانه نکردند، در این اعتراضات منتظر موقعیت مناسب برای اقدامات مسلحانه هستند.»

این تحلیل جمعه ۱۲ دی با بررسی و جمع‌بندی اخبار تجمعات چند روز اول ارائه شده است: «این تجمعات حالت براندازانه دارد و فرهنگ معترضان متمایز از اعتراضات قبل است. مطالبات اقتصادی و معیشتی از یک سو و افزایش شعار‌های پهلوی‌گرایانه از سوی دیگر، ویژگی بارز تجمعات است.

ویژگی دیگر، عدم حضور کردها، ترک‌ها و بلوچ‌هاست، در حالی‌که در ۱۴۰۱ بودند. مشارکت شهر‌های کوچک (با دلایل معیشتی) دیگر ویژگی این تجمعات است، اما قدرت بالایی دارد و می‌تواند به سرعت شهر‌ها را دربرگیرد.

بیشتر این شهر‌های حاشیه‌ای که اسامی برخی از آنها هم برای خیلی‌ها جدید است، دارای مشکلات عدیده زیست اجتماعی و اقتصادی هستند؛ از شهر‌های فقیر و فرودست هستند و برخی اعدامی زیاد دارند. بی‌باکی در اعتراضات این دوره آشکار بوده و گاه تخریب و خشونت از دقایق اول تجمعات زیاد است.

موسیقی و شعر و شعار یکسان ندارد و حول یک محور جمع نشده، اما بی‌هدف و بی‌سر، اعتراضات در حال ادامه یافتن است. برخورد خشن می‌تواند بر دامنه و شدت اعتراضات بیفزاید. هنوز طبقه متوسط وارد میدان نشده و حتی در شبکه‌های اجتماعی آنچنان به اعتراضات نپیوسته‌اند. طبقه متوسط در حال محاسبه است. برای او سرنوشت اعتراضات گنگ است؛ لذا سبک، سنگین و هزینه فایده می‌کند که به خیابان بیاید یا نه؟»

اطلاعات میدانی از روند اعتراضات در هفته دوم(منبع: گزارش خبرنگاران ایرنا)

تحلیل فراز و فرود اعتراضات در هفته دوم

در هفته اول، اعتراضات در شهر‌های بزرگ بیشتر اقتصادی و مسالمت‌آمیز (هرچند حاوی شعار‌های ضد نظام) بود، اما همزمان در شهر‌های کوچک با وضعیت نامناسب معیشتی، بیکاری و... کم کم تندتر شد و در اواخر هفته اول و آغاز هفته دوم، کشته‌شدن چند تن، به ویژه در ملکشاهی و ماجرای بیمارستان ایلام که بازتاب وسیعی داشت، موج تندشدن درگیری‌ها را تشدید کرد. (همان گونه که در تحلیل دوم پیش‌بینی شده بود)

مرور حوادث هفته دوم (که البته قاعدتا موارد دیگری هم بوده)، نشان از تسری آرام موج اعتراضی در نقاط مختلف دارد و در فقدان چشم‌انداز روشن برای مردم، فراخوان داده شده این موج را شدت بخشید و به یک‌شب پر از خشونت و ناآرامی انجامید.

اقدامات مسئولان حکومتی در مقابل اعتراضات

۱. تغییر رئیس بانک مرکزی

در حالی که بیش از دو هفته شایعات درباره استعفا یا عزل فرزین مطرح و همزمان قیمت دلار در حال افزایش بود، اعلام خبر انتصاب همتی به ریاست بانک مرکزی با واکنش بازار و کاهش قیمت ارز و طلا روبه‌رو و اندکی فضای اعتراضی در بازار‌ها کمرنگ شد. اما این روند ادامه نیافت و اندکی بعد دوباره روند افزایش قیمت دلار ادامه یافت.

۲. موضع رئیس جمهور: اعتراضات را می‌پذیریم

رئیس جمهور بعد از شروع تجمعات، اعلام کرد اعتراضات را به رسمیت می‌شناسد و جلسه‌ای هم با نمایندگان اصناف و بازار تهران گذاشت. برخی معتقدند این موضع پزشکیان تا حدی از خشونت اعتراضات کاست. با این حال، توصیه به سخن گفتن رودررو با مردم که شاید می‌توانست مقداری در کنترل اعتراضات موثر باشد، از سوی او انجام نشد.

۳. موضع رهبر انقلاب: اعتراض بجاست، اما اغتشاش نه

رهبر انقلاب روز ۱۳ دی (نزدیک به یک هفته بعد از آغاز اعتراضات) گفتند: مسئولان باید با معترض حرف بزنند، اما حرف زدن با اغتشاشگر فایده‌ای ندارد، بلکه باید او را سر جای خود نشاند.

۴. آغاز شتابزده طرح حذف ارز ترجیحی

یک هفته بعد از آغاز اعتراضات، شامگاه شنبه ۱۳ دی، وزیر کار و رفاه ناگهان از آغاز اجرای طرح حذف ارز ترجیحی به کالا‌ها و واریز مستقیم یارانه به حساب مردم خبر داد. این طرح از قبل هم مطرح بود، اما ظاهرا اجرای آن جلو افتاد و در افکار عمومی به عنوان امتیازی به مردم برای کاهش اعتراضات تفسیر شد. در عین حال از روز دوشنبه قیمت‌های جدید کالا‌های اساسی مانند روغن و تخم مرغ و.. نوعی خشم و نارضایتی در بسیاری از مردم ایجاد کرد. به ویژه که آغاز شتابزده طرح بدون اقدامات توجیهی و اقناعی کافی در این زمینه انجام شد و به نظر می‌رسد به جای تاثیر مثبت در ایجاد رضایت، اثر معکوس در افکار عمومی داشت.

جمع‌بندی

به نظر می‌رسد عوامل مختلفی همچون انباشت نارضایتی‌ها و فقدان چشم‌انداز اصلاح روند کشور انگیزه اعتراضات را در کشور افزایش داده و اعلام حمایت خارجی نیز کار را دشوارتر کرده است. از این رو به نظر می‌رسد با روش‌های قبلی نمی‌توان این فرایند را حل کرد و باید تدابیری موثرتر اندیشید. این موضوعی است که دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز به نحوی به آن اذعان کرده و گفته است: «باید بپذیریم که نیاز به اصلاحات اساسی داریم، پس از حل شدن این مسائل امنیتی نباید به خانه اول بازگردیم، مردم امیدی ندارند که اگر این مسائل امنیتی حل شود، همه مشکلات حل می‌شود بلکه تصور می‌کنند مشکلات همچنان پابرجا خواهد ماند.»